Enflasyon Düşüyor. Peki Neden Hayat Ucuzlamıyor?

Her ay aynı sahne tekrarlanıyor. Enflasyon verisi açıklanıyor, bir kesim "düşüş sürüyor" diyor, başka bir kesim "markette hiçbir şey ucuzlamadı" diyor. İkisi de haklı. Çünkü aynı kelimeyle iki farklı şeyden bahsediyorlar.

Enflasyon bir seviye değil, bir hızdır. Fiyatların ne kadar yüksek olduğunu değil, ne kadar hızlı arttığını ölçer. Enflasyonun düşmesi, arabanın durması değil; gaz pedalından biraz çekilmesidir. Araba hâlâ ileri gidiyor, sadece daha yavaş.

Yavaşlamak ile geri gitmek aynı şey değil

Bunu somutlaştıralım. Yıl başında 100 liraya aldığınız bir sepet düşünün. Yıllık enflasyon yüzde 60 olsun; sepet 160 liraya çıkar. Ertesi yıl enflasyon yüzde 30'a "düşerse", sepet ucuzlamaz — 208 liraya çıkar. Enflasyon yarı yarıya azalmıştır ama sepet iki yılda iki katının üzerine geçmiştir.

İşte "enflasyon düştü ama hayat ucuzlamadı" cümlesinin matematiksel karşılığı bu. Cümle bir şikâyet değil, doğru bir tespittir. Fiyatların gerçekten ucuzlaması için enflasyonun düşmesi değil, negatif olması gerekir. Buna deflasyon denir ve hiçbir ekonomi yönetimi bunu hedeflemez, çünkü deflasyon genellikle işsizlikle birlikte gelir.

“Enflasyonun düşmesi bir vaat değil, bir yavaşlamadır. Vaadin karşılığı gelirin fiyatlara yetişmesidir; bunlar farklı politikalarla sağlanır.”

İkinci mesele: hangi sepet?

Tüketici fiyat endeksi, ortalama bir hanenin harcamalarını temsil eden bir sepet üzerinden hesaplanır. Bu sepette gıda da vardır, ulaşım da, giyim de, elektronik de, kültür harcaması da. Ama hiçbir hane "ortalama hane" değildir.

Geliri düşük bir hanede gıda ve kiranın toplam harcama içindeki payı çok daha yüksektir. Yani o hane, endeksin gösterdiğinden farklı bir enflasyon yaşar. Endeks yanlış hesaplanmıyor; sadece sizin sepetiniz değil. Bu ikisi karıştırıldığında ortaya "veriler yalan söylüyor" tartışması çıkıyor — oysa asıl sorun, tek bir ortalamanın herkesi temsil ettiğinin varsayılması.

• Kira, sözleşme yenilenmediği sürece aylık veriye yansımaz; hane onu bir yılda tek seferde ve büyük bir sıçramayla hisseder.
• Ücret çoğu işyerinde yılda bir veya iki kez artar; fiyatlar ise her ay artar. Aradaki gecikme, alım gücünün yıl içinde erimesi demektir.
• Zorunlu harcamalar (gıda, konut, ulaşım) ertelenemez. Endeks düşerken ertelenebilir kalemlerin ucuzlaması, mutfaktaki hissi değiştirmez.

Üçüncü mesele: baz etkisi

Yıllık enflasyon, bugünkü fiyatı bir yıl öncekiyle karşılaştırır. Geçen yılın aynı ayında çok sert bir zam olduysa, bu yıl aynı zam tekrarlanmadığında yıllık oran kendiliğinden düşer. Buna baz etkisi denir. Fiyatlar iyileştiği için değil, karşılaştırma noktası yüksek olduğu için düşen bir orandır bu.

Baz etkisi bir hile değildir; ölçümün doğasıdır. Ama bir başarı göstergesi olarak sunulduğunda yanıltıcı olur. Ayrımı yapmanın kolay yolu şudur: yıllık orana değil, aylık orana ve son üç ayın ortalamasına bakmak. Aylık oran, fiyatların bugün ne hızla arttığını gösterir; yıllık oran, geçen yılın gölgesini taşır.

Peki hayat ne zaman ucuzlar?

Teknik olarak "ucuzlamaz" — nadir dönemler dışında fiyatlar geri gitmez. Hanenin hissettiği rahatlama fiyatların düşmesinden değil, gelirin fiyatlara yetişmesinden gelir. Buna reel gelir denir: elinize geçen paranın, aldığı mal ve hizmet cinsinden karşılığı.

Dolayısıyla asıl izlenmesi gereken veri enflasyon değil, reel ücret ve reel gelir serileridir. Enflasyon yüzde 30'a düşerken ücret yüzde 20 arttıysa hane fakirleşmeye devam ediyordur. Enflasyon yüzde 45'te kalırken ücret yüzde 55 arttıysa hane, kâğıt üzerinde daha yüksek enflasyona rağmen rahatlamıştır. Manşet oran tek başına hiçbir şey söylemez.

Bu yazının bir siyasi tarafı yok. Tespit teknik: bir toplumun ekonomiyle ilgili tartışmasının büyük bölümü, iki farklı sorunun aynı kelimeyle sorulmasından kaynaklanıyor. "Enflasyon düşüyor mu?" ile "Geçinebiliyor muyuz?" ayrı sorulardır. Birincisinin cevabı evet olabilirken ikincisininki hayır olabilir; bu bir çelişki değildir.

Bu yüzden Açık Mektup TV'de enflasyon haberlerini manşet oranla kapatmayacağız. Her enflasyon yazısında üç şeyi birlikte vereceğiz: aylık oran, harcama grubu kırılımı ve aynı dönemin reel ücret göstergesi. Rakamı vermek kolay; rakamın hangi soruya cevap verdiğini söylemek habercilik.